Dumarka Qurbaha oo Duunya Rogaya iyo Ragii OO Damiir Beeley

{Duunyo Yaab Badan OO Akhirkeedii Lajoogo}
maqaal kayga waxan kubilabayaa alxamdulilaah alaa mahaleh alihii iisahlay inaan qoro maqaal kaan xiisaha leh.
Hadii layiraahdo halaga hadlo taariikhdii hore ee dumarka soomaliyeed waa wax aan lagu soo koobi karin maqaal iyo waxii lamida soomaliya 1960 waxa ay qaadatay xoriyad taama oo ay kaqaadatay gumaysigii mar kas jitray ee kala ahaa talyaaniga iyo ingiriiska mar kaas kadib somaaliya waxay yeelatay dawlad dhexe oo ay dad koodhan uriyaaqaan.

Somaaliya heerar kaladuwan bay soomartay oo mar bay hor usocod bay samaynaysay somaaliya ilaa ay mar kii danbe noqotay dawlad caana dalkuna noqoday dal aad uheersareeya dhinac kasta haday noqon lahayd dhaqale amaan caafimaad i,w,m aad bay ugu hor martay
qofka soomaligaa wakhtigaas aduun ka qiimo kalahaa oo cid kutagri falikartay xaquuq diis majirin waayo meel kastoo aduun ka dacaladiisaa waxaa ujoogay safiir u ,adeegaya umada soomaliyeed wax walabana asagaa uqaabilsan.

Hadii aan kawaramo maqaalkayga xaga sare ku xusan waxaa wax lala yaabo ah sida ay dumarka somaliyed ee qurbaha degan oo noqday ama run mooday beenta gaalada ee ah idinkaa ugu sareeya kadib na ragoodii eryey oo caruurtiida kadib noqotay baylaha,waxaa wax xanuun kulul ah in dumarkaasi ay u bateen dumar dumarka loo yaqaan single mother oo midkastaa waxay sidataa koox ciyaal ah hadaad waydiiso oo aad tiraaho away abahood waxay ku oranaysaa abahood {bacdaan utuurey}cajib badanaa maalmo kadib mid kalay guursanaysaa kadib way eryeysaa waxay oranaysaa shalay anaa kuguursaday maantana anaa iska kaa furaya, ma iyadaa wax furta mise iyadaa wax guursata waxay kuleeyihiin markaad waydiiso away ninkii danbe waxay oranaysaa wuu kiobray kadibna waan eryey,hadii ninku yiraahdo walaal alaah ka baq oo xishoo telephone bay garaacaysaa kadib police baa amar kugu siinaya in aadan soo ag istaagin aqalkeeda meel ujirta in badan, maxaa jaahilna deg tay yaa diin col la ah oo aan ahayn dumarka yaa rag bahdiley oo cadow udhiibay yaa awlaadodii dayacay oo damiir la aan cayr dul fadhiya yaa tacliin xumo mid duun iyo mid akhiro ku faanay yaa rag baa bi iyey oo buufis ku riday, maxa udii day in ay raacaan wadadii dumarkan oo kale oo ah kuwa suuban oo ale yaqaan ah xataa hadad usheegto haye way oranayaan lakiin away hee maaha kuwa ku dhaqma mar mar baad is leedahay dumarkan diin ay haystaan lama yaqaan dulino iyo damiir xumaa dantooda ale ka yeelay alow duulkaas daryeelkooda ka yeel daarta qabriga.

Maxaa udiiday in ay racaan dumarkan oo ah kuwa ale yaqaan ah oo daarta akhira hoygeeda haday sidan yeelaan ale u raaxayn doona waa kuwan oo kale....
1) Waxaa lagu yaqaan inay tahay qof had iyo jeer adeecda Ilaaheed oo haddana saalixad ah.
2) Waxaa laguyaqaan inay tahay tii xafidda maalka ninkeeda iyo jirkeedaba marka uu maqan yahay.
3) Waa midda uu farxo ninkeedu haddii uu fiiriyo, haddii uu amrana waa tii addeecda.
4) Waa tii laasinta gurigeeda oo aan kabixin, amarka ninkeeda la’aantiis.
5) Waa midda had iyo jeer ku-salaanta ninkeeda waji faraxsan iyo dhoolacaddayn.
6) Waatan had iyo jeer Alle uga mahad-celisa ninkeeda, maadaama uu yahay kii reerka ushaqaynayey, isla markaasna uu yahay carruurteeda kii dhalay.

7) Marka ay wax waydiisanayso ninkeeda, waa tii doorata waqtiga wanaagsan iyo hadalka wanaagsan.
8) Waxay astaan u leedahay dabeecad badan.
9) Waatan aan gurigeeda kabixin iyadoo dharkeedu qarriban yahay.
10 ) Ma aha mid ninkeeda kuqaylisa marka ay wada hadlayaan.
11 ) Waxay kuwaanisaa ninkeeda inuu xiriiriyo Waalidkiis, walaalihiis, riximkiisa iyo saaxiibbadiis.
12 ) Waa midda khayrka falid badan, kuna dadaasha faafintiisa.
13 ) Waa tan runta dhar kadhigata, kana fogaata beenta iyo ehelkeeda.
14 ) Waa midda ku-barbaarisa carruurteeda jacaylka Ilaahay iyo rasuulkiisa, kuna saacidin carruurta wax uusan ninkeedu raalli ka ahayn oo xumaan ah, sidoo kale waa tii barta ixtiraamka aabahood.
15 ) Waa mid aan caro badnayn, haddana aan aqoon laab- lakaca.
16 ) Waxay aad uga fogtahay Kibirka, is-cajabinta iyo isla weeynanka.
17 ) Waa tii had iyo jeer ka laabta indhaheeda aragga xumaanta, hadday gurigeeda xaajo darteed uga baxdo.
18 ) Waatan aan kujeesjeesin dariskeeda iyo dadka isla markaana aan xaqirin umadda.
19 ) Waa tan aan jeclayn dhaldhalaalka adduunka isla markaasna aan iloobin jannada ilaahay.
20 ) Waa midda had iyo jeer rabbigeed talo saarata, haddii wax ka xumaadaanna aan quusan.
21 ) Waa mid si dhammaystiran ugudata cibaadada Alle kufaral yeelay.
22 ) Waatan si buuxda u og in ninkeedu yahay Sayidka gurigiisa, isaguna uu yahay kan maamula.
23 ) Waa midda ka xusta rabbigeed(carrabka iyo qalbigaba), had iyo jeerna aan iloobin.
24 ) Waa midda aan had iyo jeer sheegsheegin wixii ay Ilaahay dartiis u qabatay oo wanaag ah.
25 ) Waa tii qirata dambigeeda, haddii uu khalad kadhacana weydiisata cafis ninkeeda.
26 ) Waa tan aan soomin soon Sunne ah, ninkeeda oo raalli ka ah mooyee.
27 ) Waa midda aan isu ekaysiin ragga, xagga hadalka, socodka iyo dharxirashadaba.
28 ) Waa midda had iyo goor ogsoon weeynanka xaqa ninkeeda, kuna raalli galisana ninkeeda wixii aan macsi ahayn oodhan.
29 ) Waa midda aan dhaleecayn ninkeeda, isla markaasna aan kudhibin wuxuusan awoodi Karin.
30 ) Waa midda qarisa quruxdeeda iyo jirkeeda, ninkeeda mooye.
31 ) Waatan lagu yaqaan xishood badan iyo asturnaan.
32 ) Waa midda aan soo gelin gurigeeda qof uusan ninkeedu raalli ka ahayn.
33 ) Ma-diiddo ninkeeda, haddii uu ugu yeero sariirtiisa.
34) Waatan ninkeedu uu layaabo quruxdeeda MUUQATA xagga(nadaafadda &labiska) iyo tan QARSOON xagga(diinta & Taqwada).
35 ) Waxay kaloo caan kutahay, ma aha tii fidisa sirta ninkeeda iyo gurigeeda.
36 ) Waa midda aan ku kallifin ninkeeda wax uusan awoodi Karin oo adduun ah.
37) Ma aha mid hub ka dhigata, quruxdeeda, yaraanteeda ama maalkeeda.
38 ) Waa tii had iyo jeer ka shukri naqda wax walba oo ay hesho, haba ahaadeen wax yar e.
39) Waa midda aan kadalbin furriin joogta ah ninkeeda, sabab la’aan.
40 ) Waxay ninkeeda u muujisaa kal-gacal iyo jacayl dhan walba ah, waxayna si xiiso leh u dhagaysataa marka uu hadlayo.
41) Waa midda ku-taageerta ninkeeda wixii khayr ah oo uu falayo, lana garabtagaan

EDBINTA XAASKAAGA
Edbinta haweenka iyo in la garaaco am la tumo marka ay madax adkaadaan oo hogaansankii looga baahaa la imaan waayaan waa arrin ay jideysay shareecada islaamka, laakiin waxaa dhibaatadu ka taagan qaabka arrintaas loo dhaqan gelinayo oo laga yaabo in ragga qaarkood ku talax tagaan oo wax aan loo baneyn diinta kula soo galgashaan iyagoo khaldan.
Arrinta ah tumida haweenka ay guud ahaan ma aha wax wanaagsan waana sababtoo aan ma aha wax ay ku kacaan ragga akhyaarta ah iyo kuwa dan ka leh inaysan noloshooda qoyska noqon mushkilad joogto ah oo halkii uu ku nasan lahaa kuna raaxeysan lahaa u horseeda isku dhac iyo iska horjeed.

Shareecada islaamka ma aha wax halkii la doono loo jiidan karo waxaana la yaab leh in qof aan dooneynin inuu ka soo baxo xaqa ugu fudud ee lagu waajibiyay uu qiil ka dhigto diinta markii uu gardarro ku dhaqaaqo, waxaad arkeysaa rag marka ay ku kacaan falkan garaacista dumarka u dhaxa ah ay ku doodaan inuu sharcigu u banneeyay.
Islaamku wuxuu xal u keenay marka dhibaato ka dhex jirto labada is qabta oo masalan qoys wada jira oo hore isugu wanaagsanaa dhinaca haweeneyda ka yimaado caajis iyo dhega adeyg dhibaato u keena xiriirkoodii, markaas ayaa shuruudo badan kadib loo ogol yahay inuu sameeyo wax u eg tumis oo micnaha lagu cabiri karo carada qofku u qabo qaabka xaaskiisu u dhaqmeyso, micnuhu maaha inaad wixii gacantaada ku soo dhaca ku tuurto, Feer iyo Laad isu daba dhigto ulana dagaalato nin oo kale.
Lama ogola in wejiga iyo meelaha xasaasiga ah, wax laga gaarsiiyo, ama ogola in shey awood leh loo isticmaalo garaacista, lamana ogola haba yaraatee in garaacistu noqoto mid xoog leh oo waxyeelo ka imaan karo, intaas kadib waxaa raacsan ninkii garaace noqda inuu ka baxayo khadka ragga wanaagsan ee akhyaarta ah.

Markii uu Alle jideeyay tumista haweenka Naashizooyinka noqda ayuu Rasuulka SCW caddeeyay inaysan wanaagsaneyn arrintaasi, wuxuu Rasuulku yiri: "Haweenka illaahay ha garaacina" kadib waxaa dhacday inuu Cumar Bin Khadaab u yimid Rasuulka SCW oo ku yiri: "Haweenkii way ku dhega adkaadeen kuna falaagoobeen raggoodii, markaas ayuu fasaxay haddana Rasuulka taasina waxay keentay in haween fara badan oo ka sheegayana nimankooda u soo dacwoodaan Nabiga oo uu yiraahdo: "Reerihii Rasuulka waxaa hareeyay haween ka cabanaya raggooda, kuwaasi akhyaar maaha" xadiiskan waxaa weriyay Abuu Daa’uud iyo Nisaa’

furiinka maxaa keena udhexeya raga iyo
moowduucaan oo doodo faro badan kadhaxdhaliyay raga iyo dumarka cida iyadu kadanbeesa furiinkas waxayna qolo waliba qoloda kale ku eedaysaa in iyagu kadanbeeyan furinka ka dhex dhasha raga iyo dumarka waxaana anigu fikrad ahan kaqabaa arintaasi in dumarka uu kasoo uskumo burburka ku yimada qoyska waayo iyaga ayaa ah furaha qoysaka qoyskuna majirikaro hadii aansiwadajir ah looga wadahortagin waxwalba ooku imaankaro burbur kudhaca qoyska waxaana hada kohor aan goob joog u ahaa dhacdo furiin oo ka dhexkacday wiil soomaliyeed iyo gabar sidookale soomaliyeed waxaana sababay sida aan goob jooga ka ahaa gabadha oo ku qabsatay wiilka war gabar kale ay soo sheegtay hebal wuxuu hoos ka shukaansadaa heblaayo taasina ay keentay furiin sookala dhexgala labadooda hadaba su aashu waxay tahay yaa inta badan sababa furiinka ka dhex dhaca raga iyo dumarka waxaa sababa oo aabe u ah dumarka dumarow daainkiin daryeer xumaa diin idin noqotay.
abaha ale yaqaan ka ah ee dumarka somaliyed diideen waa kan oo kale
guyntii iyo gababadii dumarow ragiinu ha noqden ragan oo kale ha noqdeen alaahna hoygeena wuxuu markaa ka yeeli doonaa hogaha janaad in sha alaah.

Afeef: Aragtida qoraalkan waxaa leh qoraaga ku saxiixan

W.Q. abdirizak A.kaneec
kaneec1@hotmail.com