Rayi:PROFESSORS SAMATARRO IYO DHALIILAHA AY SOO JEEDIYAAN EE AAN DHAMMAADKA LAHAYN.

DUCADA IYO TALADA BEESHA UGAADEEN EE DAGAALKA KULA
JIRTA ETHIOPIA

Qoraaga weyn ee Qaran Muuse Xaaji Abees

Qoraaladii hore ee Muuse Xaaji Abees

DUCADA BEESHA ISAAQ IYO TALOOYIN U GOONNI AH

Sabti Dec 08, 2007 News

Rayi:PROFESSORS SAMATARRO IYO DHALIILAHA AY SOO JEEDIYAAN EE AAN DHAMMAADKA LAHAYN.

Muqdisho, Dec 13, 2007 (Rayi)
W. Q. Muuse Xaaji (Abees)
Email: abees11@yahoo.com

Alloow Beesha Ugaadeen ee xusulduubka ugu jirta la dagaallanka Ethiopia tiradaad siisay tayo iyo talo midaysan ugu dar, kana yeel dad ka wada tashankara aayatiinka dalkooda iyo dadkooda, qiimayn kara wax kasta oo la soo gudboonaada, go'aanna ka wada gaari kara, isagana wada mid noqon kara fulinta go'aankooda iyo xejinta sirta.

Waxaan qabaa in haddii Beesha Ugaadeen daacad ka wada ahaan-lahaayeen, meelna uga soo wada jeensanlahaayee danaha gobolka waa hore heer wanaagsan ka gaari lahaayeen ka xoroobidda Ethiopia.

Anigu intaan jiray oo qarni ku dhow waxaan maqlayey, marar kalena goobjoog ka ahaa iyadoo la sheegayo in Ugaadeenya uu ka socdo dagaal gobannimodoon ah, waxaase qorshahaasi weli u muuqdaa mid weli socda, una baahan in dib loo culo, birtana miyir loogu afeeyo, si rasmi ahna saanta la isula helo.

Alloow Beesha aan arrimahooda falanqaynayo fahamsii in ay ilaaliyaan caddaaladda oo aad u tixgeliyaan qiimaynta Beelaha badan ee kale ee la wadaaga deegaanka, waxna ka siiyaan kana weydiiyaan talada dalka, waana lama huraan in talo iyo tabar-wadaag la ahaado si la isaga daboolo goldaloolooyinka badan ee jira ee cadoowgu sahal uga soo dhici karo.

Haddii aad doonayso in cid kale oo dano idinka dhexeeyaan ay kugula macaamisho daacadnimo, tixgelin iyo caddaalad waa in adigana intaas oo kale lagaa helaa, haddii kale waxaa ku hortaal (KELIGII CUNOOW KELIGAA CAYAAR).

Haddii aanan gafsanayn waxaan qabaa in hoggaanka maanta ka taliya Itoobiya uu yahay taliskii ugu macquulsanaa ee soo mara dalkaas markaan barbardhigno 3 qarni ku dhowaad kuwii joogay ayna ugu dambeeyeen Mingiste, Haile Silase iyo Mileleg, sababtuna waxay tahay dalka Itoobiya ayaa wuxuu ka koobanyahay quruumo aan badiba isku jinsi, af, diin iyo dhaqan ahayn, balse si aad ah la isugu khasbi jiray, waxaynuna la wada soconnaa in qoomiyadda Tigray ee 16kii sano ee ugu dambeeyey Ethiopia maamuleysey ay ahayd Jabhad gobanimada Gobolkeeda u diriraysay muddo dheer sida Soomaalida Galbeed, waxaana hoggaankeedii midaysnaa u suurageliyey in ay Ethiopia oo dhan shanta ku dhigto, sidaas awgeedna aad bay u garanayaan hadafka iyo macnaha runta ah ee ay waddo jabhad kasta oo iyaga ka soo horjeedda hadda, waxaana suuragal in ay mar uun garawsato in laga gar leeyahay ayna faraha kala baxdo Soomaalida Galbeed haddii ay hesho dad ehel u ah hanashada xilkaas culus insha Allaah.

Waxyaabaha la taabankaro ee cusub ee maamulka hadda jira laga arkay ama kaga macquulsanyahay talisyadii boqortooyada iyo shuuciyadda ahaa ee aan laga daba-hadli jirin waxaa ka mid ah dastuurkii dalkaas oo wax laga beddelay, laguna daray nidamka federaalka ah oo aan hore u jiri-jirin, gobolkii ugu horreeyey oo ka faa'iidaystayna uu noqday Eritrea, inkasta oo uu dib ugu caasigaroo-bay Ethiopia iyo Soomaaliya oo uu kaalmooyin wax ku ool u ahaa ka helay.

Maamulka Eritrea wuxuu hoog iyo dagaallo isdabajoog ah u horseeday shacabkii horeba u rafaadsanaa ee ku soo daalay is xoreynta, wuxuuna maanta qarka u saaranyahay in uu mar kale hoostago Ethiopia, ama ay burburiso, waana mudanyahay mar haddii uu noqday maamul xilkiisii gabay, shaqona ka dhigtay xasaradda derisyadiisa sida Yemen, Jabuuti, Suudaan, Ethiopia, Somalia iwm wuxuuna shaqaystay in lagu daro Liiska Argagixisada Adduunka, markuu codkiisa ka dheereeyey, itaalkiisa iyo aayotiinkiisana garanwaayey, waana meesha dadka reer Bariga ahi ka yiraahdeen mar ay la hadlayeen dad kibrey:

"ADOO NABAD U BALAWAAJA BELOOY KAALAY LAMA YARI,
HADDII AY TIMAADDONA LAMA BOOYO BOOWOOW"

Kolleyba mar uun waa la beddeli doonaa Meles Zenawi cid kastaa ha beddeshee, mana aha arrin reebban in shaqsi u dhashay Tigray beddelo, haddiise aanay taasi dhicin lama maleeyo in qoomiyadda Tigray mar kale hoostagto Ethiopia, waxaana suurtogal ah in ay noqoto gobolkii 2aad ee ka madaxbannaanaada Ethiopia haddii Alle uu sidaas idmo.

Sidaas darteed, waxaan Alle ka rajaynayaa in dadka Soomaalida Galbeed ay wax badan ka beddelaan habka iyo hannaanka ay hadda halganka ugu jiraan, ayna arrimahooda dib u habeyn iyo siyaasad furfuran ku sameeyaan. Sababtuna waxay iigu muuqataa:

{HADDII AAN ARRIMAHA LA ROG-ROGIN RAGBAAN HELIN).

Waxaan soo gallay dagaallo heerar kala duwan ahaa, uuna ugu cuslaa midkii 1977. Si kastaba ha ahaatee, waxwaliba adduunka waa ka dhacaan mana jirto arrin aan xad iyo xal lahayn, waxaana Soomaalidu arrintaan oo kale ka tiri:
(DOQONTU LADIRIR WAA TAQAAN, LAHESHIISE MATAQAAN).

Xornimadu waa qaalli, wixii qaalli ahna dariiqyo badan oo adag baa loo maraa, wax badan oo qaalli ahna waxaa loo huraa oo uu ugu horreeyo dhiigga dadka, waxaase intaas oo dhan kasii muhiimsan in la helo wada shaqayn (team work) iyo in uu shaqeeyo caqli caafimaadqaba oo aad u fahamsan wuxuu rabo iyo dariiqa ugu dhow ee lagu gaari karo.

Waxaan kalsooni ku qabaa in aynaan ku khasaari doonin insha Allaah haddii aan bilowno wada hadal geed gaaban iyo mid dheerba loo fuulo iyo garaacid albaabo cusub innaga oo wada jirra, iskana wada saxnay
dhaliilaha jira.

Sidaan qabo, qodobka koowaad ee sixitaanka aan ka bilaabayno ayaa ah oraahda Ugaadeen, midka aan ku hawlgeleyno, horena aan ugu hawlgallay, dartiisna Soomaaliya ku burburtay waakii ahaa Soomaalida Galbeed ee waa ayo cidda beddeshey magacaas, kuna kalsoonaan weydey oo ka dooratay Ugaadeen?!

Ma shalay baan magac qaldan ku shaqaynay, mase maanta?
Haddii aan runta iyo caddaaladda ankirro wax badan baan kuwaayeynaa, waxaynuna noqonaynaa sidii ciidan aad u badan oo gaaraya boqollaal Batalyan oo u diyaargaroobay in uu dagaal culus la galo dawlad xoog leh, balse ugu dambaystii uu ka hawlgalay oo keli ah hal batalyan oo waxwalbaale ah, ciidammada intoodii kalena cidla looga tegay.

Ma tahay sidaasi arrin inna qabata iyo wax la isku ogaa iyo looqaateen?

Saraakiisha dayacday awooddoodii ciidan oo maalin cad cidla uga tegey wixii ay aqoon, talo, tiro, tayo, muruq, maskax, maal, midnimo, xirfad, xeelad, farsamo, isku kalsoonaan, rabitaan iyo agab lahaayeen ma laga fili karaa in ay ku geeraaraan guul iyo farxad?
Miyaanay arrintu noqon karin (garabkaa bannaanaa Eebbe ka magane?) Alloow naga dawey taloxumada taageerta dib u dhaca.

UGAADEEN MA AHA MAGACA DALKA

Magaca Ugaadeen waa magac Beel weyn oo jirta oo sharaf badan leh, hase ahaatee, ma aha magaca runta ah ee geyigaas, waana magac
gumeystayaashu allifeen oo ay ula jeedaan xaqiraadda dalkaas iyo
dadkaas Soomaaliyeed, waxayna meesha kaga saarayaan magaca
weyn ee ah "Soomaali Galbeed", waxaana magaca la yasayaa ama
la diciifinayaa ku mataansanaa magacyadii 5 Soomaaliyeed sida Soomaalida Koonfureed, Soomaalida Waqooyi, Xeebta Soomaaliyeed, Soomaalida Galbeed iyo Soomaalida NFD ama Soomaalida Waqooyi Bari ee Kenya.
Maxaan ku illoownay murtideenni shalay (1977) ee ahayd:

(SOOMAALIDA GALBEED WEEYE, INAY GUUL HELAAN WEEYE, ISGARGAARSADAAN WEEYE?)

Jamhuuriyadda Jabuuti markii dadkeedu xorriyaddooda u halgamayeen,
magaceeduna ahaa Xeebta Soomaaliyeed ee Fransiisku gumeysto,
waqtigii ay xoroobaysay muddo gaaban ka hor wuxuu gumeysigu
u bixiyey dalka Cafar iyo Ciise (1967dii) kolkii xaaladdu aad ugu adkaatay uuna cabsaday, wuxuuna ula jeeday isku dir, dibindaabyo iyo xaqiraad si uu dadkaas walaalaha ah isaga horkeeno, kuna waasiiyo midnimadooda iyo madaxbannaanidooda, wuxuuna isha ku hayey aadna u fogeynaayey magaca ah (Soomaalia).

Waxaan qabaa in hawsha hadda socota ay tahay mid aan ku fulineyno ama ku oggolaannay qorshihii gumeystayaasha.
Haddii aanay sidaas ahayn maxaa innagu kallifay in aynaan hawlgelin ee ka dulboodno awoodda Beelaha badan ee aynaan sinaba uga maarmi karin, iyaguna innaga maarmi karin ayna ka mid yihiin 4ta ilma Absame iyo adeerkood oo kala ah:

- Ugaadeen, Balcad, Jidwaaq, Aweyteen iyo adeerkood oo ah Gelimeys
magaciisuna yahay Cabdi Koomade.
- waxaa kaloo jira Beelaha Harti Koombe, Geri Koombe, Xarle Koombe, iyo Jiraan Koombe.
- waxaa jira oo kale Beelaha kala ah Karanle, Awqutub, Dir, Degoodiye,
Garre, Reer Shabeelle iyo ummad badan oo kale oo aanan soo koobi karin.

Haddaba walaalayaal, aan wax isweydiinne, haddii aan ankirro oo dhabarka ujeedinno dadkeennii oo ah awooddii aan ku meelmari lahayn, hoosna isugu sheegno, wax waliba (imminka iyo eegga) waa Ugaadeen, soow ma noqoneyno koox aan talo iyo tabar hayn ee xeeb cidla ah ku daaleysa, godob sokeeyena u gaar tahay?

Walaalayaal, qiimeeya dhibaatada joogtada ah ee ku dhacaysa dadka maatada ah ee har iyo habeen lagu laynayo darteen. Soow khasaaro weyn ma aha in markii kasta ee aad xabbado ku riddaan ciidammada Ethiopia ama dhawr ka dishaan weerarro cir iyo dhul ah lagu qaadimaayo dadkeenna, ayna ma nafwaayayaan boqollaal shacab ah oo aan waxba galabsan.
Waa xaq in aad ku dirirto sharaftaada, bilaashna laguma helo wax qaalli ah, laakiin hagarta hawsheenna fogaynaysa ayaan qabaa in ay tahay wadajir la'aanteenna, dulucda qoraalkayguna waa sidaas.

Walaalayaal, (LAACA ARAGTAYE, LAAGGA MA OGTAHAY)?

Qoraalkani ma aha mid aan ula jeedo faragelin, marinhabaabin iyo kala daadin hadafka iyo himilada hawlaha xaqa ah ee ay wadaan walaalahay ee waa aragti ka timid shaqsi idinka mid ah, idinlana wadaaga murugada iyo xanuunka.
Waxyabaha aan aad u tageersanahay waxaa ka mid ah mudaharaadyada waayadan sida nabadgelyada ah uga dhacayey daafaha adduunka laguna soo bandhigayey xaqa aan u leenahay in aan Ethiopia ka hello madax- bannaanideenna. Waana tii hore loo yiri:

(AFKU WUXUU LA XOOGYAHAY MAGLIGA XAWDA KAA JARA'E)

Walaalayaal, haddii aan ku heshiinno in aan safarro kumaan kun oo km, waa in aan ka bilowno socdaalka dheer hal kiiloomitir oo sax ah, deedna halkaas ka sii wadno hadafkeenna intaan ka hananaynno guusha kama dambaysta ah, waxaana qabaa oo kale:

- in aan colaadda gaamurtay nasinno, kuna beddelanno in aan bal horta nabad wax ku doonno iyo in aan garaacno albaabbo cusub, aynuna sugno wixii kheyr ah ee innooga soo baxa, isla markaasna u sii diyaar- garowno wixii kale ee lagama maarmaan noqonkara haddaan habka nabadda ku hungowno.

- in aan dilka iyo dagaalka si kumeelgaar ah ugu beddello wada hadal joogto ah oo aan u dhexfariisanno Addis Ababa, badinno dacwadaha gudaha iyo dibadahaba, muddaharaadyada iwm, qayladeennuna waa in ay gaarto ururrada caalamiga ah sida AU, UN, EU, JAM. CARABTA iwm.

- in aan talada koox ama beel ahaaneed ku beddello talada dadka intooda badan, sida dadka gobolka iyo Soomaaliweyn oo dhan.

- in aan ka fogaanno tallaabo kasta oo wax u dhimi karta ama sii fogeyn karta waxaan rabno oo ah xornimada aan xaqa u leenahay.
Waxaan qormada ku soo gunaanadayaa sida soo socota:

Waxaan aaminsanahay in aan maanta ugu rajo roonnahay muddooyinkii dheeraa ee aan gumeysiga Ethiopia ku hoos jirray, markii laga reebo mudadii yarayd ee aan u sacabtunnay gobanimada Soomaali Galbeed markaan quwad iyo shan farood iyo calaacal ku muquninnay Taliskii Mingiste ee aad isula hawoweynaa, balse aan haddana himiladeennii ku weyney faragelin quwado shisheeye oo aan Soomaaliya ku talo gelin, una tooghayn.

MAAMUL GOBOLEEDKA KILINKA 5AA WAA SAXANSAXO GOBANNIMO EE AAN TAAGEERRO OO KOBCINNO

Rajada ii muuqata dad kalena ila qabi karaan ayaan u arkayaa in ay tahay:
- waxaan maanta leenahay Ismaamul Goboleed u dhisan hab dawlad
ku meelgaar ah oo Nidaamka Federaalka oo gobollada Ethiopia u wada siman yihiin hoos yimaada.
Haddaba maxaa innoo diiday in aan si wadajir ah u taageerro oo ku xoojino midnimo, la shaqayn, ka mid noqonno, aqoon, waayo aragnimo iyo talo ku biirinno, deedna cod mid ah ku doonanno xornimo buuxda sida uu qorayo Dastuurka cusub ee Federaalka?
- waxaan xubno ku leenahay Golaha Xukuumadda Federaalka.
- waxaan xubno ku leenahay golaha Barlamaanka Federaalka.

Arrimahaas iyo waxyaabo badan oo kale waa yididiilo aan la ankiri karin horena aan u jiri jirin, waxayna innaga mudanyihiin tixgelin,
horuumarin, sii amboqaadid iyo in aan si cilmiyeysan, xodxodasho hoose iyo siyaasado aan mutuxnayn iyo kasbasho isku dayno.
Xubnaha innaga matala Golayaashaas xil culus iyo dadaal dheeraad ah ayaa dalka iyo dadka ka saaran iyo in aanay seexan ee kaalintooda ka soo baxaan.
Kama dareemin raggaas dadaal la mid ah midka ay hayaan kuna ammaanan yihiin xildhibaannada golayaashaas oo kale ugu jira Soomaalida Kenya.

- Ficilka ah diidmada iyo curyaaminta in khayraad laga soo saaro
dalka aad baan u dhaliilsanahay, mana aha arrin la garawsan karo
Sababtuna waxay tahay, mar haddii aynaan weli lahayn aqoon iyo awood aynnu khayraadkeenna kula soo baxno ma qabo in aan cagta
saarro ama erino shirkadaha dawladdu heshiisyada la soo gashay, waxaana ila wacan in la qodo dhulka, bannaankana la soo dhigo kheyraadka ku duugan, innaga oo qiimeyneyna nolosha adag, macaluusha, cudurka iyo jahliga dadkeennu ku suganyahay, mana jirto cid innooga baahi badan iyo cid innaga badsanaysa kheyraadka dhulkeenna si toos ah iyo si dadbanba.

Waxaana aaminsanahay in ay arrintaasi kor u qaadeyso qaangaar- nimadeenna iyo qaddarinteenna. Waxaa kaloo muhiim ah in aan hubsanno waxa ku jira dalkeenna iyadoo aan ahayn kutiri kuteen.

Maamul Goboleedka Soomaali Galbeed miyaanu ahayn astaan yar
ama toobiye gaaban oo inna baraya waddada weyn ee aan ku gaari karro xorriyadda , markaan innaguna noqonno dad leh karti, adkaysi,
feker fiican iyo in ay raacdeysan karaan hantidoodii asaagood hore uga mahoobiyey (hore u dhacay) isla markaasna kororsan kara kolkii il yari u furanto.
Dulucda iyo nuxurka qormadaani waa, sideebaan xornimo u raadsannaa, innagoo haddana ilaalinaynna sugidda nabadgelyada dadkeenna oo la macne ah (SIDEE BAA XEEGO LOO XAGTAA, ILKANA U NABADGALAAN)?
LA SOCO

AllSomali Online Top Stories reliable source
Allsomali News

Copyright � 2007 AllSomali.com allsomali@yahoo.com